De Zwarte Dood
De Zwarte dood was de naam van de grootste pestepidemie uit de geschiedenis. Miljoenen mensen stierven eraan. In laboratoria wordt onderzoek verricht naar de pest. Soms gaat dat mis.
Heemkring Heel | Wim Coolen
Onheilspellende berichten
Wuhan
In 2019 was er volgens de Chinese autoriteiten niets aan de hand in Wuhan, de stad waar de eerste gevallen van het Coronavirus werden vastgesteld. We kunnen inmiddels terugkijken op een periode die een grote impact heeft gehad op de samenleving. Sindsdien kijkt de wereld weer met argusogen naar verdachte meldingen die kunnen duiden op een potentiële pandemie.
Irkoetsk
Zoals de gebeurtenis in Irkoetsk, ergens ver in Rusland. Daar wordt onderzoek gedaan naar de pest. Onlangs is daar een glazen laboratoriumbuisje gebroken. De vraag is of daarbij gevaarlijk “pestmateriaal” is vrijgekomen? Feit is dat de 28-jarige onderzoekster die ermee werkte, kort daarna is overleden.
Niets aan de hand zeggen de autoriteiten. Medewerkers van het lab en ziekenhuizen in de omgeving zijn echter in quarantaine geplaatst. Dat voedt de angst voor de verspreiding van een mogelijk gevaarlijke variant van de pest.
De Zwarte Dood
In de loop der tijden zijn er tal van kleine en grote uitbraken geweest. De bekendste is die van het midden van de veertiende eeuw. We kennen die onder de onheilspellende naam “de Zwarte Dood” (1347-1352). Het was de grootste pestepidemie in de geschiedenis. Tientallen miljoenen mensen waren slachtoffer. In vijf jaar tijd stierf in Europa meer dan een derde van alle inwoners. De pest bereikte Nederland rond 1349.
Quarantaine
De “Zwarte Dood” begon in Italië en verspreidde zich van daaruit over heel Europa. Ze werd meegebracht door scheepslieden en handelaren uit Azië . De autoriteiten hadden vrij snel in de gaten dat ze te maken hadden met een ziekte die je maar beter niet in je stad kon hebben. In Venetië moesten schepen die uit risicogebieden kwamen daarom veertig dagen wachten, voordat mensen en dieren aan land mochten. Ze moesten in quarantaine, een woord dat komt van het Italiaanse quaranta giorni, dat veertig dagen betekent.
De verspreiding
Tegenwoordig weten we dat de pest wordt veroorzaakt door de bacterie Yersinia pestis. Die wordt verspreid via de zwarte rat. De ratten hebben daar geen last van. De besmette vlo springt echter over op de mens en die wordt dan ziek.
Paus Clemens VI
In de tijd van “de Zwarte Dood” begrepen maar weinig Europeanen hoe die verspreiding plaatsvond. Paus, Clemens VI, had het destijds waarschijnlijk wel in de gaten. Ten tijde van de pestepidemie was hij in Frankrijk, in de stad Avignon.
Vanaf het eerste moment dat de ziekte in de stad uitbrak kwam hij zijn paleis niet meer uit. Ook mocht bijna niemand meer bij hem komen. Zolang de epidemie duurde liet hij zich omgeven door hoog oplaaiende vuren. In die periode stierven er in Avignon 120.000 mensen aan de pest. Paus Clemens overleefde de epidemie dankzij zijn zelfgekozen quarantaine.
Een straatbeeld van een stad die door pest geteisterd wordt. Overal liggen dode en zieke mensen. Op de voorgrond probeert een man een stervende pestlijder wat water te geven.
Collectie Jan Luijken – Rijksmuseum
Uitgedoofd
Na zo’n 5 jaar was de pestepidemie uitgedoofd. Daar waren een aantal oorzaken voor. De ziekte had zich zo snel verspreid en was zo dodelijk, dat er niet meer genoeg “slachtoffers” beschikbaar waren voor de pestbacterie. Door het gigantische dodental stortte ook de handel in veel gebieden in. Ook werd er minder gereisd en steden sloten hun poorten. De verspreiding kwam daardoor tot stilstand. En tot slot, de mensen die de ziekte overleefden bouwden een natuurlijke immuniteit op.
Tegenwoordig hoeven we gelukkig niet meer zo ongerust te zijn voor een nieuwe “Zwarte Dood”. We hebben goede medicijnen om een besmetting te behandelen. Maar waakzaamheid blijft geboden.