Foto: Fragment uit het “Tapijt van Deurne”
Boven de grote rivieren was er eeuwenlang een processieverbod. In het Limburgs verleden waren katholieke processies echter gemeengoed. Waarom zagen de “Hollenjer” die katholieke uitingen van vroomheid als een probleem?
Wim Coolen | Heemkring Heel
Protestantse dominantie
Na de 80-jarige oorlog (1568-1648) tegen het katholieke Spanje was Nederland een protestants land geworden. De protestantse provincies in het westen domineerden het landsbestuur. Er was dan wel het mooie verhaal van tolerantie maar in praktijk kregen de katholieken geen duimbreed ruimte van de protestantse overheid.
Processieverbod
Tijdens de Bataafse Republiek in 1795 had de overheid zelfs een processieverbod ingesteld voor de katholieken. Daar was in de loop van de tijd wel discussie over geweest maar het verbod bleef gehandhaafd.
In de nieuwe Grondwet van Thorbecke uit 1848 werd vastgelegd dat er in Nederland godsdienstvrijheid was. Om maatschappelijke onrust en protestantse angst te voorkomen, werd echter voor gebieden boven de grote rivieren een officieel processieverbod ingevoerd. Uitgezonderd waren die plaatsen waar het al een bestaande gewoonte was
Het katholieke gevaar
De Hervormde kerk (protestants) schreef in 1950 nog: “Met [de handhaving van] het processieverbod staat heel onze staats- en levensorde op het spel. De processie is immers de voorloopster van wat ons te wachten staat als het R.K. [Rooms Katholieke] absolutisme heel het publieke leven opeist”.
Ze kenden de oude “Roomsche strijdliederen” met refreinen als:
De trommels slaan,
de vaandels gaan
’t is tijd om op te rukken!
Voor God en goed
en ’t eigen bloed,
wie slaaf is mogen bukken
Politieke macht
Het protestantse deel van Nederland was destijds doodsbenauwd voor de macht van katholiek Nederland. Met hun kinderrijke gezinnen drukten ze een steeds groter stempel op de Nederlandse politiek en de protestantse cultuur. Meer katholieken betekende eenvoudigweg meer stemmen en meer macht voor de Katholieke Volkspartij (KVP).
In 1962 liet de Hoge Raad, het hoogste rechterlijke orgaan van ons land, nog optekenen dat een processieverbod “niet onredelijk” was.
Scheve verhoudingen
Limburg was voor de westerling lange tijd geen volwaardig onderdeel van het Koninkrijk. Pas in 1866 werd het als provincie toegevoegd aan Nederland. Het bleef lange tijd een gebied waar men een koude relatie mee onderhield. Die relatie werd iets inniger met de ontsluiting van de mijnen. Als wingewest mochten de Limburgse kolen de Nederlandse kachels warm houden, en de industrie draaiende.
De scheve verhouding tussen de katholieken en de protestantse westerlingen zagen we ook in de literatuur. In 1951 publiceerde W.F. Hermans de roman Ik heb altijd gelijk. Hoofdpersonage Lodewijk haalt daarin verbitterd uit naar de katholieken met de zin:
„Die blijven wel zitten in Brabant en Limburg met puisten op hun wangen en rotte kiezen van het ouwels [hosties] vreten!”
Het einde van het processieverbod
Het duurde tot 1983 voordat het processieverbod uit de Grondwet werd geschrapt. Vijf jaar later werd de kwestie definitief geregeld in de Wet openbare manifestaties. Een processie werd voortaan hetzelfde behandeld als een demonstratie of een staking.
Voor de Limburgers maakte dat allemaal niet zoveel uit. Zij hadden zich al die tijd niets aangetrokken van de “Hollenjer”. Jaarlijks organiseerden ze hun eigen, talrijke processies waarvoor alles uit de katholieke kast werd gehaald.
Sacramentsprocessie op kermiszondag
Dat gebeurt dit jaar ook weer in Heel. Op kermiszondag trekt de sacramentsprocessie door het dorp. Wellicht niet meer omdat “Gebed en moed ons winnen doet”, zoals een ander refrein uit het eerder aangehaalde strijdlied, maar omdat het een traditie is, die ons herinnert aan een Rooms verleden.
Kermiszondag 6 september begint de processie omstreeks 11.00 uur. Voorafgaand is er, om 10.00 uur, een mis. Aansluitend aan de processie is er omstreeks 12.00 uur het traditionele draaksteken “Oppe Linj”.
OPEN MONUMENTENDAG 2026
Na de succesvolle Open Monumentendag van 2025 op Kasteel Nederhoven organiseert Heemkring Heel dit jaar op zaterdag 12 september de centrale Open Monumentendag voor Maasgouw.
Van 10.45 tot 16.00 uur bent u welkom op de vernieuwde Piahoeve.
We hebben een afwisselend programma voor u samengesteld.
Mis hem niet!
Binnenkort krijgt u van ons het uitgebreide programmaoverzicht.
Toch alvast even naar de programma-onderdelen kijken?